आफ्नो भूमि, संस्कृति र भविष्यमाथि बढी नियन्त्रण चाहन्छन्। मुद्दा केवल राजनीतिक स्वतन्त्रताको बारेमा होइन; यो आधारभूत अधिकार, धार्मिक स्वतन्त्रता र तिब्बती पहिचानको अस्तित्वको बारेमा हो।
१. के तिब्बत कहिल्यै स्वतन्त्र थियो?
चीनले १९५१ मा नियन्त्रण लिनु अघि, तिब्बत एक वास्तविक-स्वतन्त्र क्षेत्रको रूपमा सञ्चालन भयो। हो, चीनले तिब्बत सधैं आफ्नो क्षेत्रको हिस्सा रहेको दाबी गर्छ, तर इतिहास त्यो भन्दा धेरै अस्तव्यस्त छ।
तिब्बतको आफ्नै सरकार, सेना, भाषा, मुद्रा, र अन्तर्राष्ट्रिय सन्धिहरू पनि थिए।
१९०० को दशकको सुरुवातदेखि चिनियाँ अधिग्रहण नभएसम्म, तिब्बतले चीनको नियन्त्रणबाट अलग, स्वशासित संस्थाको रूपमा काम गर्यो।
चिनियाँ कम्युनिष्ट पार्टी (सीसीपी) ले ऐतिहासिक सम्बन्धलाई औंल्याएर तिब्बतमाथि आफ्नो शासनलाई जायज ठहराउँछ — तर यदि हामी त्यो तर्कलाई हेर्छौं भने, के मंगोलिया, भियतनाम, वा कोरिया पनि चीनको हिस्सा हुनुपर्छ?
२. चीनले कब्जा गरेपछि के भयो?
सीसीपीले यसलाई तिब्बतको “शान्तिपूर्ण मुक्ति” भन्छ। तिब्बतीहरूले यसलाई आक्रमण भन्छन्। तपाईंले जुनसुकै शब्द प्रयोग गर्नुभयो, वास्तविकता यो हो कि चीनले बलपूर्वक तिब्बत कब्जा गर्यो।
१९५९ को विद्रोह र दलाई लामाको भाग्ने:
तिब्बतीहरूले प्रतिरोध गरे, तर चीनले विद्रोहलाई कुल्चियो, हजारौंलाई मारे र दलाई लामालाई भारत भाग्न बाध्य पारे।
धार्मिक दमन:
आज पनि, तिब्बत पृथ्वीमा सबैभन्दा धेरै नियन्त्रित ठाउँहरू मध्ये एक हो। विदेशी पत्रकारहरूलाई प्रतिबन्ध लगाइएको छ, सुरक्षा जताततै छ, र तिब्बतीहरू निरन्तर निगरानीमा बस्छन्। यदि चीनको शासन साँच्चै लाभदायक छ भने, यसलाई किन यस्तो चरम नियन्त्रण चाहिन्छ?
३. के तिब्बत स्वतन्त्र देशको रूपमा बाँच्नेछ?
कतिपयले तर्क गर्छन् कि तिब्बत एक्लै बाँच्नको लागि आर्थिक रूपमा चीनमा धेरै निर्भर छ। तर वास्तविक बनौं — तिब्बतमा सुन, तामा र लिथियम (प्रविधि उद्योगहरूको लागि महत्वपूर्ण) सहित विशाल प्राकृतिक स्रोतहरू छन्। यदि तिब्बतले आफ्नै स्रोतहरू नियन्त्रण गर्यो भने, यो सजिलैसँग आफूलाई टिकाउन सक्थ्यो, अन्य भूपरिवेष्ठित देशहरू जस्तै।
तिब्बतको पूर्वाधारमा चीनको लगानी परोपकार होइन — यो तिब्बतको स्रोतहरू निकाल्न र जनसंख्या सन्तुलन परिवर्तन गर्दै थप हान चिनियाँ बसोबास गर्नेहरूलाई ल्याउन डिजाइन गरिएको हो।
४. तिब्बतीहरूले वास्तवमा के चाहन्छन्?
प्रत्येक तिब्बतीले पूर्ण स्वतन्त्रताको लागि आह्वान गरिरहेका छैनन्, तर धेरैजसोले कम्तिमा वास्तविक स्वायत्तता चाहन्छन् — अर्थात् आफ्नो धर्म अभ्यास गर्ने, आफ्नो संस्कृति संरक्षण गर्ने र बेइजिङको हस्तक्षेप बिना आफ्नै निर्णयहरू गर्ने स्वतन्त्रता।
तर यहाँ मुद्दा छ:
चीनले तिब्बतलाई “स्वायत्तता” दिने वाचा गर्यो तर वास्तवमा कहिल्यै दिएन। निर्वासनमा रहेको तिब्बती सरकार अवस्थित छ किनभने तिब्बतीहरूको तिब्बत भित्र कुनै वास्तविक शक्ति छैन।
थप स्वायत्तताको लागि शान्तिपूर्ण आह्वानलाई पनि “पृथकतावाद” को रूपमा व्यवहार गरिन्छ — जसले गिरफ्तारी, सेन्सरशिप र दमन निम्त्याउँछ।
५. ठूलो प्रश्न: के तिब्बत स्वतन्त्र हुनुपर्छ?
यदि तपाईं आत्मनिर्णयमा विश्वास गर्नुहुन्छ भने, हो — तिब्बतीहरूलाई आफ्नो भविष्य आफैं निर्णय गर्ने अधिकार हुनुपर्छ। अहिले, उनीहरूलाई छैन। चीनले उनीहरूको लागि त्यो निर्णय गर्छ।
प्रश्न तिब्बत स्वतन्त्र हुनुपर्छ कि हुँदैन भन्ने मात्र होइन — त्यसैले तिब्बतीहरूलाई स्वतन्त्र रूपमा छलफल गर्न पनि अनुमति छैन। त्यो आफैंमा ठूलो कुरा हो।
